توسط : داروهای قدرتمند GLP-1 که اثرات چشمگیری در کاهش وزن دارند، اکنون توسط میلیونها نفر در سراسر جهان برای مقابله با چاقی، بیماریهای قلبی، دیابت و موارد دیگر مصرف میشوند. با این حال، یک بیماری نادر و بالقوه مرگبار که ممکن است با این درمانهای پرفروش مرتبط باشد، در برخی کشورها نگرانی و هشدارهای جدی ایجاد کرده است.
ماه گذشته، بریتانیا درباره احتمال ارتباط میان داروهایی که هورمونی به نام پپتید شبهگلوکاگون-۱ (GLP-1) را تقلید میکنند و پانکراتیت حاد هشدار داد؛ بیماریای که به معنی التهاب شدید لوزالمعده است. از سال ۲۰۰۷ تاکنون، این کشور ۱۹ مورد مرگ ناشی از پانکراتیت را در افرادی ثبت کرده که داروهای GLP-1 مصرف میکردهاند. برزیل نیز که در پنج سال گذشته شش مورد مرگ گزارش کرده، ده روز بعد هشدار مشابهی صادر کرد.
البته خطر پانکراتیت از قبل در بروشورهای اطلاعاتی همراه دارو برای مصرفکنندگان ذکر شده بود. اما طبق گفته آلیسون کیو (Alison Cave)، مسئول ارشد ایمنی در سازمان تنظیمگر دارو و محصولات سلامت بریتانیا (MHRA)، افزایش قابل توجه گزارشهای پانکراتیت در سالهای اخیر از جمله موارد شدید و مرگ باعث شد این سازمان هشدارهای خود را تقویت کند.
با این حال، هنوز مشخص نیست که آیا این داروها واقعاً باعث بروز این بیماری میشوند یا نه. خایمه آلماندوز (Jaime Almandoz)، متخصص غدد و چاقی در مرکز پزشکی دانشگاه تگزاس ساوتوسترن در دالاس، میگوید با افزایش مصرف داروهای GLP-1، طبیعی است که گزارش عوارض جانبی هم بیشتر شود. او تأکید میکند برای روشنتر شدن واقعیت این عوارض نادر، به «پایش دقیق» و «مطالعات سختگیرانه» نیاز داریم تا درک ما از این رویدادهای نامطلوب کمیاب دقیقتر شود.
در ادامه، بررسی میکنیم که شواهد موجود درباره این خطر احتمالی چه چیزی را نشان میدهند.
درباره مرگها چه میدانیم؟
۱۹ مورد مرگ ثبتشده در بریتانیا، در بازه ۲۰۰۷ تا اکتبر ۲۰۲۵ گزارش شدهاند. در همین دوره، نزدیک به ۱,۳۰۰ گزارش پانکراتیت که با مصرف داروهای GLP-1 مرتبط دانسته شده بودند، به مسئولان سلامت ارائه شده است. در برزیل نیز شش مورد مرگ از ۲۰۲۰ تا دسامبر ۲۰۲۵ گزارش شده و در همین بازه، ۱۴۵ مورد پانکراتیت در افراد مصرفکننده داروهای GLP-1 ثبت شده است. استفاده گسترده از این داروها برای درمان چاقی از سال ۲۰۲۱ شروع شد.
با توجه به تعداد افرادی که این داروها را مصرف میکنند، برای مثال فقط در بریتانیا تخمین زده میشود بین اوایل ۲۰۲۴ تا اوایل ۲۰۲۵ حدود ۱.۶ میلیون بزرگسال از داروهای GLP-1 استفاده کردهاند، به گفته «کیو»، خطر بروز این عوارض بسیار کم است. برای مقایسه، هر سال هزاران نفر در بریتانیا به دلیل پانکراتیت بستری میشوند.
«کیو» اضافه میکند که تشخیص اینکه آیا موارد پانکراتیت مستقیماً توسط دارو ایجاد شدهاند یا نه، بسیار دشوار است؛ چون بسیاری از افرادی که این داروها را مصرف میکنند، از ابتدا هم ریسک بالاتری برای پانکراتیت دارند.
نکته مهم دیگر این است که در پایگاههای داده بریتانیا و برزیل (که منبع این آمار بودهاند)، هر فردی میتواند عوارض دارویی را گزارش کند. به همین دلیل، به گفته «بورلی چَنگ (Beverly Tchang)»، متخصص غدد در Weill Cornell Medicine نیویورک، «تشخیص اینکه کدام گزارشها نویز هستند و کدامها سیگنال واقعی، سخت است.»
کارآزماییهای بالینی چه چیزی نشان میدهند؟
به گفته ابوبکر داغلیلار (Ebubekir Daglilar)، متخصص گوارش در دانشگاه وِستویرجینیا، «دادههای مربوط به خطر پانکراتیت در مصرف GLP-1 بسیار ناهمگون بوده است»؛ یعنی نتایج مطالعات مختلف همیشه همجهت و یکسان نیستند.
یک متاآنالیز در سال ۲۰۲۵ که ۶۲ کارآزمایی بالینی تصادفیسازیشده (Randomized Controlled Trials) درباره چندین داروی GLP-1 را بررسی کرده بود، گزارش داد افرادی که این داروها را مصرف میکردند، در مقایسه با گروه دارونما (Placebo)، افزایش اندکی در خطر پانکراتیت داشتند. اما در مقابل، چند تحلیل دیگر هیچ ارتباط مشخصی بین مصرف GLP-1 و پانکراتیت پیدا نکردند.
برای پاسخ دادن به بیماران مرددی که به دلیل نگرانی از عوارض، از مصرف این داروها اجتناب میکردند، داغلیلار و همکارانش سراغ یک مجموعه داده پزشکی بزرگ رفتند. آنها خطر پانکراتیت را بین دو گروه مقایسه کردند که هر کدام نزدیک به ۸۲ هزار نفر مبتلا به دیابت نوع ۲ داشتند. این دو گروه از نظر عوامل خطر پانکراتیت مشابه بودند، با این تفاوت که یک گروه داروهای GLP-1 مصرف میکرد و گروه دیگر مصرف نمیکرد. نتیجه این بود که پژوهشگران هیچ تفاوتی در نرخ پانکراتیت بین دو گروه مشاهده نکردند.
در جمعبندی، بورلی چَنگ (Beverly Tchang)، متخصص غدد در Weill Cornell Medicine، میگوید: «بیشتر دادههایی که از تحقیقات منتشرشده میبینیم، در واقع اطمینانبخش است.»
این یعنی در بحث داروهای چاقی که عوارض شدیدی ایجاد میکنند، شواهد کارآزماییها و تحلیلها یکدست نیست، اما بخش قابل توجهی از مطالعات، فعلاً سیگنال قوی و قطعی از افزایش خطر نشان ندادهاند.
اگر داروهای GLP-1 واقعاً خطر پانکراتیت را افزایش دهند، توضیح احتمالی چیست؟
چند فرضیه مطرح است. دیابت و چاقی دو وضعیتی که داروهای GLP-1 برای درمان آنها استفاده میشوند خودشان از عوامل خطر پانکراتیت هستند. همچنین کاهش وزن سریع میتواند خطر سنگ کیسه صفرا (Gallstones) را بالا ببرد؛ رسوبات سختی که در کیسه صفرا شکل میگیرند و ممکن است مجاری را مسدود کنند و در نهایت به التهاب لوزالمعده منجر شوند. سنگ صفرا یکی از دلایل اصلی پانکراتیت حاد است.
در همین راستا، بریتانیا اکنون بررسی میکند که آیا احتمال درگیری با پانکراتیت هنگام مصرف داروهای GLP-1 میتواند تحت تأثیر ژنتیک افراد باشد یا نه. به گفته «کیو»، برگزارکنندگان این بررسی حدود ۵۵ نفر را که این عارضه را تجربه کردهاند جذب کردهاند و قصد دارند حدود ۴۵ نفر دیگر را هم وارد مطالعه کنند. اگر عوامل خطر ژنتیکی مشخص شوند، پزشکان میتوانند پیش از تجویز این داروها، آزمایش ژنتیک را برای برخی افراد پیشنهاد دهند.
با وجود اینکه هنوز معلوم نیست رابطهای علّی و مستقیم بین داروهای GLP-1 و پانکراتیت وجود دارد یا نه، متخصصان تأکید میکنند با افزایش تعداد مصرفکنندگان این داروها، پایش عوارض جانبی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
«بورلی چَنگ» میگوید فضای کلی پیامرسانی درباره داروهای GLP-1 گاهی بیش از حد خوشبینانه میشود. او اضافه میکند نقش سازمانهای تنظیمگر که «ایمنی اولویت شماره یک» آنهاست، این است که مطمئن شوند مردم میدانند هر مداخله درمانی همیشه مزایا و معایب خودش را دارد.
این نگاه متعادل برای بحث داروهای چاقی که عوارض شدیدی ایجاد میکنند ضروری است: نه بزرگنمایی خطر، نه سادهسازی بیش از حدِ ایمنی.
